De Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO) is per 1 september gestopt met het toekennen van zogenaamde bijzondere kenmerken aan opleidingen in het hoger onderwijs. Daarmee verdwijnt een instrument waarmee opleidingen zich konden profileren en — in één specifiek geval — extra financiële ruimte kregen.
Wat hield het systeem in?
Bij de reguliere accreditatiebezoeken beoordeelt een panel van deskundigen elke opleiding eens in de zes jaar of de kwaliteit voldoet. Naast het oordeel over de kwaliteit konden opleidingen tot voor kort erkenning aanvragen voor een bijzonder kenmerk: een officiële bevestiging dat een opleiding bijvoorbeeld extra nadruk legt op ondernemerschap, duurzaamheid of een andere thematische uitwerking.
“Ondernemerschap”, “internationalisering” of “muzikale diversiteit”: sinds 2012 kregen 139 opleidingen van onderwijskeurmeester NVAO erkenning voor een “bijzonder kenmerk”.
Volgens een door HOP opgevraagde lijst zijn tussen 2012 en 2026 in totaal 190 bijzondere kenmerken toegekend, verspreid over 139 opleidingen. De kenmerken varieerden sterk in aard en toepassing; veel waren eenmalig of slechts aan één opleiding gegeven.
Financiële en toegangsgevolgen
Van de kenmerken had er één directe financiële consequenties: het Bijzonder Kenmerk voor Kleinschalig en Intensief Onderwijs (BKKI). Opleidingen met dit kenmerk konden onder meer toestemming krijgen om studenten te selecteren en het collegegeld te verhogen tot maximaal vijfmaal het wettelijk tarief. University colleges zoals University College Utrecht en specifieke bachelorprogramma’s zoals Philosophy, Politics and Economics ontvingen dit kenmerk.
Andere kenmerken golden als erkenning zonder directe betaal- of toelatingsimplicaties. Voorbeelden uit de praktijk zijn onder meer een eenmalige erkenning voor topsportgerichtheid (commerciële economie, Hogeschool van Amsterdam) en een erkenning voor de ontwikkeling van de narratieve professionele identiteit (pabo van Hogeschool KPZ).
Gevolgen voor kleinschalige onderwijsmodellen en profilering
Met het wegvallen van de bijzondere kenmerken valt een instrument weg waarmee opleidingen zich expliciet konden onderscheiden tijdens de accreditatie. Kleinschalige en intensieve onderwijsprogramma’s vormen daardoor een uitzondering die niet meer via dit specifieke staatsgeformaliseerde label kan worden vastgelegd. Instellingen die eerder het BKKI voerden, behouden bestaande rechten zolang overgangsregelingen dat toelaten, maar nieuwe aanvragen zijn niet meer mogelijk.
De NVAO noemt de maatregel in het kader van aanpassing van haar werkwijze; de organisatie heeft de toekenning van kenmerken per 1 september beëindigd. De precieze motivering en mogelijke effecten op lange termijn — bijvoorbeeld op selectiepraktijken, collegegelden en de positionering van university colleges — blijven onderwerp van discussie binnen het hogeronderwijsveld.
Achtergrond en politieke context
Het systeem van bijzondere kenmerken bestaat sinds 2012. In de jaren daarna ontstond politieke en maatschappelijke discussie over het onderscheid in kwaliteitslabels en de financiële consequenties van bepaalde kenmerken. In 2018 speelde in de Tweede Kamer al discussie over de zin van onderscheidende kwaliteitsklassen en -kenmerken. De recente stap van de NVAO volgt op die veranderende tijdgeest, hoewel de NVAO zelf de concreet aangevoerde overwegingen in haar berichtgeving terughoudend formuleert.
| Feit | Kengetal |
|---|---|
| Totaal toegekende bijzondere kenmerken (sinds 2012) | 190 |
| Aantal onderscheiden opleidingen | 139 |
| Maximale verhoging collegegeld bij BKKI | tot 5× het wettelijk tarief |
Voor studenten, opleidingsbestuurders en beleidsmakers schept het wegvallen van de kenmerken vragen over hoe profilering en uitzonderingen in de toekomst juridisch en praktisch verankerd blijven. Instellingen die zich historisch hebben ingericht op voordelen gekoppeld aan een kenmerk, zoals selectierechten of hogere tarieven, moeten hun positie nu opnieuw evalueren binnen de reguliere accreditatie- en bekostigingskaders.
- De NVAO heeft per 1 september de toekenning van bijzondere kenmerken beëindigd.
- Tussen 2012 en 2026 werden 190 kenmerken toegewezen aan 139 opleidingen.
- Het BKKI gaf enkele opleidingen selectie- en tariefprivileges tot maximaal vijfmaal het wettelijke collegegeld.
De afschaffing komt op een moment dat het hogeronderwijs zoekt naar balans tussen kwaliteitsgaranties, onderscheidend vermogen van opleidingen en sociale toegankelijkheid. Volgende stappen hangen af van verdere uitwerking door de NVAO, eventuele wettelijk-politieke reacties en de keuzes van opleidingen zelf.
Onderwijsredactie ZTL
