ขยับงานสุขภาพจากฐานรากสู่ระดับจังหวัด
จังหวัดมหาสารคามเดินหน้าสร้างกลไก “เมืองสุขภาวะ” โดยเชื่อมองค์การปกครองส่วนท้องถิ่น หน่วยงานรัฐ ภาคประชาสังคม ภาคเอกชน และฝ่ายวิชาการเข้าด้วยกัน หัวใจของแนวทางครั้งนี้คือการนำข้อมูลที่เกิดขึ้นในชุมชนมาใช้กำหนดปัญหา วางแผน และติดตามผล แทนการรอรับนโยบายจากส่วนกลางเพียงด้านเดียว โดยมีเป้าหมายให้การทำงานต่อเนื่องตั้งแต่ระดับหมู่บ้าน ตำบล อำเภอ จนถึงระดับจังหวัด
เวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้จัดขึ้นที่องค์การบริหารส่วนตำบลนาสีนวล อำเภอพยัคฆภูมิพิสัย จังหวัดมหาสารคาม มีเครือข่ายสร้างเสริมสุขภาพเข้าร่วมกว่า 300 คน ประกอบด้วยตัวแทนท้องถิ่น ภาครัฐ กลุ่มประชาชน และนักวิชาการ การประชุมดังกล่าวมุ่งให้แต่ละพื้นที่แลกเปลี่ยนประสบการณ์และร่วมกำหนดทิศทางการจัดการปัญหาสุขภาพที่สอดคล้องกับสภาพจริงของประชาชนในพื้นที่
ประเด็นที่ถูกวางไว้เป็นงานเร่งด่วน ได้แก่ โรคไม่ติดต่อเรื้อรัง หรือกลุ่มโรคเอ็นซีดี การพัฒนาเด็กปฐมวัย ระบบดูแลผู้สูงอายุ ตลอดจนปัจจัยเสี่ยงที่กระทบต่อสุขภาพในชีวิตประจำวัน แนวคิดนี้สะท้อนว่าการสร้างสุขภาพไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะการรักษาเมื่อเจ็บป่วย แต่รวมถึงการปรับสภาพแวดล้อม พฤติกรรม โภชนาการ และความสามารถของชุมชนในการป้องกันปัญหาก่อนลุกลาม
ใช้ข้อมูลท้องถิ่นเป็นเข็มทิศ
นายสุเมธ ปานจำลอง นายกสมาคมสถาบันจัดการความรู้เกษตรกรรมยั่งยืน ผู้รับผิดชอบโครงการสานพลังเครือข่ายร่วมขับเคลื่อนจังหวัดมหาสารคามสู่เมืองสุขภาวะ กล่าวว่า จุดเริ่มต้นของความร่วมมือมาจากกลุ่มสภาฮักแพงเบิ่งแงงคนมหาสารคาม ซึ่งทำงานร่วมกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น หน่วยงานรัฐ ภาคเอกชน องค์กรพัฒนาเอกชน ฝ่ายวิชาการ และกลุ่มต่าง ๆ ในพื้นที่
สาระสำคัญของโครงการคือการเปิดพื้นที่ให้คนในชุมชนมีบทบาทจัดการปัญหาของตนเอง โดยดำเนินงานสองแนวทางควบคู่กัน แนวทางแรกคือประสานกับนโยบายของจังหวัด ส่วนอีกแนวทางคือสนับสนุนให้เกิดการปฏิบัติจริงจากฐานราก โดยใช้ทรัพยากรจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ หรือ สสส. เป็นเครื่องมือเชื่อมคนและจัดระบบการทำงานในพื้นที่
ในทางปฏิบัติ กลไกดังกล่าวจะช่วยให้ชุมชนมีข้อมูลเพียงพอสำหรับมองเห็นปัญหาและเลือกวิธีรับมือที่เหมาะสมกับบริบทของตนเอง ขณะเดียวกันภาคประชาสังคมทำหน้าที่ประสานฝ่ายต่าง ๆ เติมเต็มข้อมูล และผลักดันให้เกิดความร่วมมืออย่างต่อเนื่อง จุดท้าทายจึงไม่ได้อยู่เพียงการมีโครงการ แต่คือการทำให้กลไกที่สร้างขึ้นทำงานได้จริงและไม่หยุดลงเมื่อสิ้นสุดกิจกรรมใดกิจกรรมหนึ่ง
โฟกัสเอ็นซีดี เด็กเล็ก และผู้สูงอายุ
ดร.นพ.พิศิษฐ์ ศรีประเสริฐ กรรมการกองทุน สสส. และประธานกรรมการบริหารแผน คณะที่ 3 ระบุว่า สสส. สนับสนุนงานสร้างเสริมสุขภาพในจังหวัดมหาสารคามมาอย่างต่อเนื่องกว่า 10 ปี โดยอาศัยความร่วมมือจากท้องถิ่น ท้องที่ หน่วยงานรัฐ และภาคประชาชน เป้าหมายสำคัญคือให้ประชาชนมีสุขภาพดี มีอายุยืนยาว และอยู่ในสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อสุขภาวะ
สำหรับโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง แนวทางที่กำลังผลักดันคือการค้นหาสาเหตุและปัจจัยเสี่ยง โดยเฉพาะในกลุ่มวัยทำงานและผู้สูงอายุ ควบคู่กับการวางระบบดูแลโภชนาการเด็ก การลดการบริโภคหวาน มัน และเค็ม การป้องกันภาวะโรคอ้วน รวมถึงการส่งเสริมอาหารปลอดภัย นอกจากนี้ยังให้ความสำคัญกับการลดความเสี่ยงจากเครื่องดื่มแอลกอฮอล์และบุหรี่ ซึ่งเป็นปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพระยะยาว
- กลุ่มวัยทำงานและผู้สูงอายุ: ค้นหาสาเหตุและปัจจัยเสี่ยงของโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง
- เด็กปฐมวัย: ส่งเสริมโภชนาการ ลดหวาน มัน เค็ม และป้องกันโรคอ้วน
- ทุกกลุ่มประชากร: สนับสนุนอาหารปลอดภัยและลดความเสี่ยงจากเหล้าและบุหรี่
เป้าหมายสุขภาพระยะยาวของจังหวัด
นายประยูร พันศิริ นายกองค์การบริหารส่วนตำบลนาสีนวล กล่าวว่า การสร้างสุขภาพที่ยั่งยืนควรเริ่มจากชุมชนและอาศัยความร่วมมือจากหลายภาคส่วน โดยการใช้ข้อมูลเป็นฐานจะช่วยให้การพัฒนาคุณภาพชีวิตตอบโจทย์ประชาชนมากขึ้น พร้อมย้ำถึงบทบาทของท้องถิ่นในการเชื่อมการทำงานระหว่างประชาชนกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง
“สุขภาพที่ยั่งยืนเริ่มต้นที่ชุมชนและเติบโตได้ด้วยความร่วมมือกับภาคีทุกภาคส่วน”
การขับเคลื่อนเมืองสุขภาวะสอดคล้องกับแผนพัฒนาจังหวัดมหาสารคาม พ.ศ. 2566–2585 ซึ่งระบุเป้าหมายให้ประชาชนมีอายุเฉลี่ย 94 ปี และมีอายุเฉลี่ยของการมีสุขภาพดี 86.5 ปี ภายใน พ.ศ. 2585 ข้อมูลดังกล่าวสะท้อนว่าจังหวัดกำลังมองการพัฒนาสุขภาพในกรอบระยะยาว ไม่ใช่เพียงการแก้ปัญหาเฉพาะหน้า
อีกกรอบสำคัญคือธรรมนูญสุขภาพจังหวัดมหาสารคาม ซึ่งประกาศใช้เมื่อวันที่ 28 พฤษภาคม พ.ศ. 2568 และให้ความสำคัญกับการป้องกันและลดภัยจากโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง อย่างไรก็ตาม การทำให้เป้าหมายระดับจังหวัดเกิดผลจำเป็นต้องอาศัยการแปลงนโยบายให้เป็นงานที่ประชาชนเข้าถึงได้ในชีวิตประจำวัน ทั้งการกินอยู่ การดูแลครอบครัว การจัดสภาพแวดล้อม และการเข้าถึงบริการที่เหมาะสม
ความร่วมมือครั้งนี้จึงมีนัยสำคัญต่อการจัดการสุขภาพของมหาสารคามในสองระดับ ระดับแรกคือการทำให้ชุมชนมีข้อมูลและมีอำนาจตัดสินใจมากขึ้น ส่วนระดับที่สองคือการเชื่อมข้อมูลและบทเรียนจากแต่ละพื้นที่เข้าสู่การวางแผนของจังหวัด หากสามารถรักษาความต่อเนื่องของเครือข่ายและทำให้การทำงานร่วมกันเกิดขึ้นจริง เป้าหมายเมืองสุขภาวะก็จะมีฐานจากประชาชน ไม่ได้เป็นเพียงกรอบนโยบายบนเอกสาร
| ประเด็น | ข้อมูลสำคัญ |
|---|---|
| เครือข่ายเข้าร่วมเวที | กว่า 300 คน |
| การสนับสนุนงานจาก สสส. | ต่อเนื่องกว่า 10 ปี |
| อายุเฉลี่ยของการมีสุขภาพดีที่ตั้งเป้าไว้ | 86.5 ปี ภายใน พ.ศ. 2585 |
| ธรรมนูญสุขภาพจังหวัด | ประกาศใช้ 28 พฤษภาคม พ.ศ. 2568 |
