อ่างคลองลำกงหนุนถั่วเขียวหลังนา เกษตรกรหนองไผ่ต่อยอดผลิตเมล็ดพันธุ์

จากแหล่งน้ำสู่การสร้างอาชีพ

อ่างเก็บน้ำคลองลำกงอันเนื่องมาจากพระราชดำริ อำเภอหนองไผ่ จังหวัดเพชรบูรณ์ กำลังมีบทบาทมากกว่าการเป็นแหล่งสำรองน้ำเพื่อการเพาะปลูก เพราะเกษตรกรในพื้นที่สามารถนำทรัพยากรน้ำมาวางแผนทำการเกษตรต่อเนื่องหลังฤดูทำนา โดยเลือกปลูกถั่วเขียวซึ่งเป็นพืชใช้น้ำน้อย และพัฒนาไปสู่การผลิตเมล็ดพันธุ์ที่มีคุณภาพสำหรับจำหน่ายให้เกษตรกรรายอื่น

แนวทางดังกล่าวทำให้พื้นที่หลังการเก็บเกี่ยวข้าวไม่ถูกปล่อยทิ้งไว้โดยไม่ได้ใช้ประโยชน์ เกษตรกรสามารถหมุนเวียนการใช้ที่ดินและเพิ่มกิจกรรมทางการเกษตรภายในปีเดียวกัน ขณะเดียวกัน การรวมกลุ่มเป็นแปลงใหญ่ช่วยให้การส่งเสริมความรู้และการสนับสนุนจากหน่วยงานภาครัฐดำเนินไปในทิศทางเดียวกัน

อ่างเก็บน้ำรองรับพื้นที่เกษตรกว้างขวาง

ข้อมูลจากสำนักงานเกษตรจังหวัดเพชรบูรณ์ระบุว่า อ่างเก็บน้ำคลองลำกงเป็นโครงสร้างพื้นฐานสำคัญของภาคการเกษตรในพื้นที่ โดยในช่วงฤดูฝนมีพื้นที่ได้รับประโยชน์ประมาณ ๕๐,๐๐๐ ไร่ ส่วนฤดูแล้งมีพื้นที่ได้รับน้ำประมาณ ๒๒,๐๐๐ ไร่ ปริมาณพื้นที่ดังกล่าวเปิดโอกาสให้เกษตรกรกำหนดชนิดพืชและช่วงเวลาปลูกได้เหมาะสมยิ่งขึ้น

พื้นที่เกษตรที่อยู่ในระบบน้ำสามารถใช้ปลูกพืชได้หลายประเภท ตั้งแต่ข้าว ข้าวโพด และมันสำปะหลัง ไปจนถึงไม้ผล ไม้ยืนต้น และพืชผัก การมีน้ำเป็นปัจจัยรองรับช่วยลดความไม่แน่นอนของการเพาะปลูก และทำให้เกษตรกรพิจารณาการใช้พื้นที่หลังนาได้อย่างเป็นระบบมากขึ้น

ถั่วเขียวพันธุ์เด่นตอบโจทย์ตลาด

สำหรับการปลูกหลังนา กลุ่มเกษตรกรได้รับการส่งเสริมให้ใช้ถั่วเขียวผิวมันพันธุ์เคยูเอ็มแอล ๔ ซึ่งมีลักษณะเด่นคือเมล็ดค่อนข้างใหญ่ และเหมาะกับการนำไปใช้ในอุตสาหกรรมแปรรูป เช่น วุ้นเส้นและถั่วงอก คุณสมบัติดังกล่าวช่วยให้ผลผลิตมีช่องทางการใช้ประโยชน์ชัดเจนกว่าการจำหน่ายเป็นถั่วเขียวทั่วไปเพียงอย่างเดียว

อีกจุดเด่นของพันธุ์นี้คือเมื่อฝักแก่ ฝักไม่แตกดีดออกได้ง่าย คุณสมบัตินี้มีความสำคัญต่อการเก็บเกี่ยว เพราะช่วยลดโอกาสที่เมล็ดจะร่วงหล่นหรือสูญเสียก่อนนำผลผลิตออกจากแปลง เกษตรกรจึงมีโอกาสรักษาปริมาณและคุณภาพของเมล็ดไว้ได้ดีขึ้น

• ใช้พื้นที่หลังการทำนาให้เกิดประโยชน์ต่อเนื่อง
• เป็นพืชที่ต้องการน้ำน้อยเมื่อเทียบกับพืชบางชนิด
• เมล็ดมีขนาดใหญ่และมีตลาดรองรับด้านวุ้นเส้นกับถั่วงอก
• ฝักแก่ไม่แตกง่าย ช่วยลดความสูญเสียในช่วงเก็บเกี่ยว

ยกระดับจากผลผลิตทั่วไปสู่เมล็ดพันธุ์

การเปลี่ยนเป้าหมายจากการปลูกเพื่อจำหน่ายเป็นผลผลิตทั่วไป ไปสู่การผลิตเมล็ดพันธุ์คุณภาพ ถือเป็นก้าวสำคัญของกลุ่มเกษตรกรในพื้นที่อ่างเก็บน้ำคลองลำกง เพราะเมล็ดพันธุ์สามารถส่งต่อไปใช้เพาะปลูกในฤดูกาลถัดไป และสร้างบทบาทให้กลุ่มเป็นแหล่งผลิตสำหรับเกษตรกรรายอื่น ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการขายผลผลิตที่ได้จากแปลงในแต่ละรอบ

แนวทางนี้ยังสอดคล้องกับการทำเกษตรแบบแปลงใหญ่ ซึ่งเน้นการรวมกลุ่มเพื่อพัฒนาการผลิตและเพิ่มอำนาจในการจัดการ ทั้งด้านพันธุ์พืช การดูแลแปลง และการเชื่อมโยงกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง โดยข้อมูลต้นทางระบุว่ากลุ่มได้รับการสนับสนุนจากหน่วยงานภาครัฐในการพัฒนาการผลิตเมล็ดพันธุ์คุณภาพ

ประโยชน์ต่อดินและต้นทุนการผลิต

นอกจากประโยชน์ด้านรายได้แล้ว ถั่วเขียวยังมีบทบาทต่อการฟื้นฟูแปลงเพาะปลูก หลังเก็บเกี่ยว เกษตรกรสามารถใช้ต้นและใบเป็นปุ๋ยพืชสดเพื่อเพิ่มความอุดมสมบูรณ์ให้แก่ดิน แนวทางดังกล่าวช่วยลดการพึ่งพาปุ๋ยเคมี และอาจช่วยให้การเตรียมพื้นที่สำหรับการปลูกพืชรอบต่อไปมีความเหมาะสมมากขึ้น

เมื่อประกอบกับการเป็นพืชใช้น้ำน้อย การปลูกถั่วเขียวหลังนาจึงตอบโจทย์ทั้งการประหยัดทรัพยากรและการใช้ประโยชน์จากพื้นที่อย่างต่อเนื่อง อย่างไรก็ตาม แหล่งข้อมูลไม่ได้ระบุจำนวนผลผลิต ต้นทุนต่อไร่ หรือรายได้ที่เกษตรกรได้รับ จึงยังไม่สามารถประเมินผลตอบแทนเป็นตัวเลขได้ แต่ภาพรวมสะท้อนการเพิ่มทางเลือกให้ครัวเรือนเกษตรในพื้นที่ชลประทาน

ติดตามการบริหารจัดการน้ำและคุณภาพชีวิต

นายพลากร สุวรรณรัฐ องคมนตรี ในฐานะประธานอนุกรรมการติดตามและขับเคลื่อนโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริในพื้นที่ภาคเหนือ พร้อมด้วยหม่อมหลวงปนัดดา ดิศกุล องคมนตรี รองประธานกรรมการติดตามและขับเคลื่อนโครงการฯ นางสุพร ตรีนรินทร์ รองประธานอนุกรรมการฯ และคณะอนุกรรมการฯ ลงพื้นที่ติดตามผลการดำเนินงานของอ่างเก็บน้ำคลองลำกงฯ

การติดตามครอบคลุมทั้งการจัดสรรและบริหารน้ำ การฟื้นฟูพื้นที่ต้นน้ำ ตลอดจนผลที่เกิดขึ้นจากการนำทรัพยากรน้ำไปสนับสนุนอาชีพของประชาชน ประเด็นสำคัญจึงไม่ได้อยู่เฉพาะปริมาณน้ำในอ่าง แต่รวมถึงการทำให้ระบบน้ำเชื่อมโยงกับการผลิต การลดต้นทุน และการยกระดับคุณภาพชีวิตของคนในพื้นที่

โอกาสของเกษตรกรเพชรบูรณ์

กรณีของกลุ่มถั่วเขียวในอำเภอหนองไผ่แสดงให้เห็นว่า แหล่งน้ำที่มีการบริหารจัดการอย่างเหมาะสมสามารถต่อยอดไปสู่การปรับรูปแบบการผลิตได้ เมื่อเกษตรกรมีน้ำสำหรับวางแผน พื้นที่หลังนาจึงกลายเป็นพื้นที่สร้างรายได้อีกช่วงหนึ่งของปี ขณะที่การเลือกพันธุ์ที่เหมาะกับตลาดและการรักษาคุณภาพเมล็ดพันธุ์ช่วยเพิ่มศักยภาพของกลุ่มในระยะต่อไป

ผลสำเร็จของการปลูกถั่วเขียวหลังนาในพื้นที่อ่างเก็บน้ำคลองลำกงฯ จึงอยู่ที่การเชื่อมโยงหลายด้านเข้าด้วยกัน ทั้งน้ำ ที่ดิน พันธุ์พืช ตลาด และการดูแลดิน หากการสนับสนุนดำเนินต่อเนื่อง เกษตรกรจะมีทางเลือกในการประกอบอาชีพเพิ่มขึ้น พร้อมรักษาความอุดมสมบูรณ์ของพื้นที่และใช้ประโยชน์จากแหล่งน้ำให้เกิดผลต่อชุมชนอย่างยั่งยืน