สุโขทัยวางระบบรับมวลน้ำยม เพิ่มขีดระบายจาก 700 สู่กว่า 1,200 ลบ.ม.ต่อวินาที

สุโขทัยเร่งแก้โจทย์น้ำยมทั้งระบบ

จังหวัดสุโขทัยกำลังผลักดันการบริหารจัดการน้ำในลุ่มน้ำยมให้เป็นแผนงานระยะยาว หลังพื้นที่ต้องเผชิญความเสี่ยงจากน้ำหลากและน้ำท่วมขังซ้ำหลายจุด ปัจจัยสำคัญไม่ได้เกิดจากฝนในพื้นที่เพียงอย่างเดียว แต่ยังรวมถึงมวลน้ำที่ไหลมาจากตอนบน ลำน้ำสาขา และข้อจำกัดในการระบายน้ำออกสู่ปลายทางเมื่อระดับน้ำในแม่น้ำน่านสูงขึ้น แนวทางครั้งนี้จึงมุ่งจัดการตั้งแต่การผันน้ำ การหน่วงน้ำ ไปจนถึงการระบายออกจากพื้นที่เสี่ยง

หัวใจของแผนคือการพัฒนาแหล่งน้ำจำนวน 244 โครงการ มีความจุรวมตามแผน 461.79 ล้านลูกบาศก์เมตร เป้าหมายไม่ได้จำกัดอยู่ที่การลดความเสียหายในฤดูฝนเท่านั้น แต่ยังเพิ่มน้ำต้นทุนเพื่อใช้ในภาคเกษตรช่วงขาดแคลนน้ำด้วย การวางระบบให้รองรับทั้งน้ำมากและน้ำน้อยสะท้อนว่า สุโขทัยจำเป็นต้องเปลี่ยนจากการแก้สถานการณ์เฉพาะหน้าไปสู่การบริหารน้ำที่เชื่อมโยงตลอดทั้งลุ่มน้ำ

พื้นที่เกษตรขนาดใหญ่ เผชิญความเสี่ยงจากหลายทิศทาง

สุโขทัยมีพื้นที่รวมกว่า 4.12 ล้านไร่ ในจำนวนนี้เป็นพื้นที่เกษตรกรรมประมาณ 2.47 ล้านไร่ หรือเกือบ 60 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ทั้งหมด โครงสร้างพื้นที่เช่นนี้ทำให้ปริมาณน้ำและจังหวะการระบายน้ำมีความสำคัญโดยตรงต่อประชาชนและการผลิตทางการเกษตร ขณะเดียวกัน แม่น้ำยมไหลผ่านจังหวัดเป็นระยะทางประมาณ 170 กิโลเมตร จึงเป็นทั้งเส้นทางน้ำหลักและปัจจัยกำหนดความเสี่ยงของพื้นที่ตลอดแนวลำน้ำ

ข้อมูลพื้นฐานระบุว่า จังหวัดมีฝนเฉลี่ยปีละ 1,164 มิลลิเมตร และมีปริมาณน้ำท่าเฉลี่ยประมาณ 2,654 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี แต่น้ำจำนวนมากไม่ได้ไหลเข้าสุโขทัยจากทิศทางเดียว มวลน้ำจากจังหวัดพะเยาและแพร่ไหลลงมาตามแม่น้ำยม ขณะที่พื้นที่ลาดเชิงเขาทางตะวันตก ฝนตกหนักในจังหวัด และน้ำจากลำน้ำสาขา ต่างเพิ่มแรงกดดันต่อระบบระบายน้ำ เมื่อระดับน้ำปลายทางสูงขึ้น การผลักดันน้ำออกยิ่งทำได้จำกัด

5 อำเภออยู่ในแนวเสี่ยงน้ำท่วมซ้ำ

พื้นที่ที่ถูกระบุว่าเป็นจุดเสี่ยงสำคัญ ได้แก่ อำเภอสวรรคโลก ศรีสำโรง เมืองสุโขทัย คีรีมาศ และกงไกรลาศ สถิติในรอบ 10 ปีพบพื้นที่ได้รับผลกระทบจากน้ำท่วมรวมประมาณ 907,975 ไร่ และในกลุ่มที่ประสบอุทกภัยบ่อยถึง 8-10 ครั้ง มีพื้นที่รวม 172,667 ไร่ ครอบคลุม 5 อำเภอ 27 ตำบล ตัวเลขดังกล่าวชี้ให้เห็นว่าปัญหาไม่ได้เป็นเหตุการณ์เฉพาะบางปี แต่เป็นความเสี่ยงที่สะสมอยู่ในโครงสร้างพื้นที่และเส้นทางน้ำ

กระจายน้ำผ่านหลัก 3 แนวตั้ง 1 แนวนอน

นายปิยะ ลืออุติกุลวงศ์ ผู้อำนวยการสำนักงานชลประทานที่ 4 กรมชลประทาน ระบุแนวทางบริหารจัดการน้ำด้วยหลัก “3 แนวตั้ง 1 แนวนอน” เพื่อเพิ่มทางเลือกในการควบคุมและระบายมวลน้ำ โดยแนวตั้งประกอบด้วยแม่น้ำยมสายหลัก แม่น้ำยมสายเก่า และระบบยมฝั่งขวา ส่วนแนวนอนเป็นการเชื่อมโยงระหว่างลุ่มน้ำผ่านคลองยม-น่านและคลองก้างปลา

“3 แนวตั้ง 1 แนวนอน”

ในโครงสร้างดังกล่าว ประตูระบายน้ำบ้านหาดสะพานจันทร์ถูกวางให้เป็นจุดสำคัญสำหรับควบคุมน้ำบริเวณตอนบนของแม่น้ำยม ขณะที่แม่น้ำยมสายเก่ามีศักยภาพระบายน้ำประมาณ 150 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที และระบบยมฝั่งขวาเชื่อมโยงกับพื้นที่แก้มลิงทุ่งทะเลหลวง การกระจายเส้นทางเช่นนี้ช่วยลดการพึ่งพาแม่น้ำสายหลักเพียงช่องทางเดียวในช่วงที่มีมวลน้ำเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว

คลองเชื่อมลุ่มน้ำ เพิ่มทางเลือกเมื่อแม่น้ำยมรับน้ำมาก

สำหรับระบบแนวนอน คลองยม-น่านมีความยาวประมาณ 40 กิโลเมตร ส่วนคลองก้างปลาเป็นอีกเส้นทางระบายน้ำที่ทำงานร่วมกัน โดยทั้งสองคลองมีศักยภาพระบายน้ำรวมประมาณ 200 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที บทบาทของคลองทั้งสองจึงอยู่ที่การช่วยกระจายน้ำออกจากพื้นที่ที่มีความเสี่ยง ไม่ปล่อยให้ปริมาณน้ำทั้งหมดไหลผ่านแนวแม่น้ำยมสายเดียว ซึ่งอาจทำให้เกิดน้ำล้นตลิ่งและน้ำท่วมขังในชุมชนที่อยู่ติดลำน้ำ

เป้าหมายเชิงศักยภาพของแผนคือการยกระดับความสามารถในการรองรับน้ำหลากจากเดิมประมาณ 700 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที ให้เพิ่มเป็นมากกว่า 1,200 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที ตัวเลขนี้สะท้อนการออกแบบระบบให้มีทั้งทางรับน้ำและทางระบายหลายระดับ อย่างไรก็ตาม ผลสำเร็จจะขึ้นอยู่กับการทำงานสอดประสานของประตูระบายน้ำ คลองเชื่อมต่อ พื้นที่หน่วงน้ำ และการบริหารตามสถานการณ์จริงของแต่ละช่วงน้ำ

แก้มลิงทุ่งทะเลหลวงและทุ่งบางระกำเป็นพื้นที่หน่วงน้ำ

นอกจากการระบายน้ำออกแล้ว แผนยังให้ความสำคัญกับการชะลอมวลน้ำไม่ให้ไหลเข้าพื้นที่ชุมชนพร้อมกันทั้งหมด แก้มลิงทุ่งทะเลหลวงมีความจุใช้งานตามแผนประมาณ 32.40 ล้านลูกบาศก์เมตร ขณะที่พื้นที่ทุ่งบางระกำกว่า 260,000 ไร่ สามารถรองรับน้ำได้ประมาณ 400 ล้านลูกบาศก์เมตร พื้นที่หน่วงน้ำจึงเป็นกลไกสำคัญในการตัดยอดน้ำ ลดแรงกดดันต่อแนวตลิ่ง และเปิดเวลาให้ระบบระบายน้ำสายต่าง ๆ ทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น

สำหรับจังหวัดที่มีแม่น้ำยมพาดผ่านพื้นที่ยาวและมีพื้นที่เกษตรจำนวนมาก การจัดการน้ำย่อมเกี่ยวข้องกับทั้งความปลอดภัยของประชาชน ความต่อเนื่องของการเพาะปลูก และการดูแลพื้นที่เมืองซึ่งมีคุณค่าทางประวัติศาสตร์และการท่องเที่ยวของสุโขทัย ความมั่นคงของโครงข่ายน้ำจึงเป็นเงื่อนไขพื้นฐานที่ช่วยให้ชุมชน เศรษฐกิจท้องถิ่น และกิจกรรมในพื้นที่เดินหน้าได้โดยไม่ต้องเผชิญความเสียหายจากน้ำหลากซ้ำเดิมทุกปี

โจทย์สำคัญคือการเดินหน้าแก้ปัญหาเชิงโครงสร้าง

ข้อมูลน้ำท่วมซ้ำซากในช่วง 10 ปีทำให้เห็นชัดว่า การเร่งระบายน้ำเมื่อเกิดเหตุเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ สุโขทัยจำเป็นต้องเดินหน้าแผนพัฒนาแหล่งน้ำทั้ง 244 โครงการให้สอดคล้องกัน ตั้งแต่จุดรับน้ำตอนบน เส้นทางผันน้ำ คลองเชื่อมลุ่มน้ำ พื้นที่หน่วงน้ำ ไปจนถึงทางระบายปลายทาง เป้าหมายการเพิ่มขีดรองรับน้ำมากกว่า 1,200 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาทีจึงไม่ใช่เพียงตัวเลขด้านวิศวกรรม แต่เป็นตัวชี้วัดความสามารถของจังหวัดในการลดความเสี่ยงที่กระทบประชาชนและพื้นที่เกษตรในวงกว้าง